Hai danh tướng Đinh Lễ và Lê Lễ

 

                    Lê Anh Chí

__________________________________________

 

Dàn Bài :

I) Danh tướng Đinh Lễ là cháu gọi Thái Tổ bằng cậu

II) Một ngh́n gia đinh thành quân lính và tướng sĩ

III) Danh tướng Lê Lễ là gia thần nối đời của nhà Thái Tổ

IV) Danh tướng Đinh Lễ chết v́ khinh địch

V) Danh tướng Lê Lễ , công thần thứ 12

VI) T́nh nghĩa của Thái Tổ

VII) Lê Lễ hơn Thái Tổ 17 tuổi

VIII) Huấn luyện gia đinh thành đại tướng

__________________________________________

 

 

 

Trong bài luận này, tôi chứng minh rằng ông Đinh Lễ và Lê Lễ, danh tướng nhà Lê, là hai người khác nhau.

Nhân dịp nói đến hai tướng yêu này của vua Lê, tôi có cơ hội nói đến t́nh nghĩa lớn lao của Vua, vị đại anh hùng.

Và  nói đến Ông Lê Học, người anh trưởng của vua , người đào tạo nên vua Lê ,  ông Lê Lễ và . . .

 

 

I) Danh tướng Đinh Lễ là cháu gọi Thái Tổ bằng cậu

 

Danh tướng Đinh Lễ là cháu gọi Thái Tổ bằng cậu . V́ vua Lê là con út và v́ Đinh Lễ , Đinh Liệt (em Đinh Lễ) có dự hội thề Lũng Nhai năm 1416, nên ta có thể đoán rằng Đinh Lễ chỉ kém vua Lê khoảng 10 tuổi. Tức là, năm đó Đinh Lễ khoảng 22 tuổi, Đinh Liệt khoảng 19 tuổi ; c̣n ông Lê Khôi khoảng 17 tuổi, c̣n trẻ, không dự hội thề. Hai năm sau, Thái Tổ khởi nghĩa, ông Lê Khôi vừa trưởng thành, vừa kịp theo Thái Tổ lập công v́ nước.

Tôi tính tuổi của ông Đinh Lễ v́ đây là một yếu tố để phân biệt với Lê Lễ.

Khi Thái Tổ khởi nghĩa, nhà vua có 4 viên cận tướng cũng là 4 người cháu của vua: Lê Thạch, Lê Khôi ( hai vị này gọi vua bằng chú), Đinh Lễ, Đinh Liệt (gọi vua bằng cậu).

Nhà vua c̣n có nhiều viên cận tướng thân thích nữa, như : Lê Lễ, Nguyễn Xí, Trịnh Khả . . . những ông này thân thích với vua v́ lư do khác.

 

 

II) Một ngh́n gia đinh thành quân lính và tướng sĩ

 

Khi Thái Tổ khởi nghĩa, một ngh́n gia đinh của vua trở thành quân lính và tướng sĩ.

Điều này ai cũng biết. Nhưng ít người để ư và nhận ra rằng trong những tướng sĩ đó, nhiều người trở thành những danh tướng lưu danh thiên cổ.

Họ đều do vua hoặc anh của vua là ông Lê Học, huấn luyện mà thành !

 

Một trong những vị tướng này là ông Lê Lễ.

 

 

III) Danh tướng Lê Lễ là gia thần nối đời của nhà Thái Tổ

 

Danh tướng Lê Lễ là gia thần nối đời của nhà Thái Tổ. Xin nói trắng ra để dễ hiểu : ông Lê Lễ là nô bộc nối đời của họ Lê, phụ đạo ở Lam Sơn. Vậy họ Lê có thể xem là họ thật của ông ; v́ người giúp việc nối đời , thường lấy họ của chủ nhân làm họ ḿnh.

 

Người đọc sử thường lẫn lộn ông Lê Lễ với ông Đinh Lễ , v́ ông Đinh này được quốc tính nên cũng gọi là Lê Lễ. Lại thêm Đại Việt Sử Kư Toàn Thư không giải thích rơ ràng, nên người đọc lại càng hoang mang.

 

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục :

{{ . . .  Tháng 4, mùa hạ. Nhập nội thị trung đ́nh thượng hầu Lê Lễ chết.

Lê Lễ, sức vóc khoẻ hơn người, nối đời làm thần bộc nhà Lê Thái Tổ. Khi mới khởi nghĩa, Lễ cónhiều công trong việc giúp B́nh Định vương thoát khỏi ṿng vây, vượt qua nguy hiểm.   }}

 

 

IV) Danh tướng Đinh Lễ chết v́ khinh địch

 

Danh tướng Đinh Lễ chết v́ khinh địch, trích Đại Việt Sử Kư Toàn Thư:

 

{{  Trước đó, ngày mồng 9, Tư không Lê Lễ, thượng tướng quân Lê Xí đánh nhau với quân Minh ở My Động (nay là Hoàng Mai. Lễ tử trận.

Hôm ấy, Vương Thông đem quân tinh nhuệ trong thành ra đánh Thái giám Lê Nguyễn ở Tây Phù Liệt. Nguyễn giữ vững thành lũy chống lại. Vua vội sai Lê Lễ, Lê Xí đem hơn 500 quân Thiết đột đến đánh , đuổi giặc tới My Động. Vương Thông thấy Lễ ít quân, mới đánh kẹp vào. Lễ và Xí cưỡi voi cố sức đánh, voi sa lầy, bị quân Minh bắt sống đem vào thành Đông Quan. Lễ không chịu khuất phục, bị giết chết. Xí về sau nhân đêm mưa gió, dùng mẹo đánh lừa tên canh giữ, chạy thoát về, ra mắt vua ở dinh Bồ Đề. Vua kêu lên: "Sống lại".

 Trước kia, mỗi lần Lễ ra trận, vua thường răn chớ nên khinh địch. Đến khi thắng trận ở Tốt Động, mọi người đều khen Lễ là giỏi. Vua nói: " Trăm trận đánh được cả trăm không phải là điều hay cả đâu. Hắn cậy quân tinh quen mùi được luôn, thất bại có thể đứng mà chờ đó!". Đến đây quả nhiên như vậy  }}

 

Lê Lễ , ở đây, là ĐinhLễ. Lê Xí là Nguyễn Xí.

Vua Thái Tổ phong cho năm người vợ của Đinh Lễ chức Tông Cơ (mục đích để các quả phụ có bổng lộc) và thăng quan cho Đinh Liệt , để đền ơn Đinh Lễ đă chết v́ nước.

 

 

V) Danh tướng Lê Lễ , công thần thứ 12

 

Kỷ Dậu, [Thuận Thiên] năm thứ 2 [1429], tháng 5, ngày mồng 3, ban biển ngạch công thần cho 93 người, tướng Lê Lễ được xếp vào  công thần thứ 12,tước đ́nh thượng hầu .

 

Công thần thứ 12 là rất cao cấp :

1) Đinh Liệt, cháu gọi vua bằng cậu, là công thần thứ 10, cũng tước đ́nh thượng hầu

2) Nguyễn Trăi là công thần thứ . . . 37,tước Á hầu (Á hầu cao hơn Quan phục  hầu). Lư do :

_Ức Trai là kẻ đến sau, theo vua từ Lỗi Giang, không trải qua những gian khổ muôn vàn ở mấy năm đầu khởi nghĩa.

_Ức Trai là văn quan, kém công các vơ tướng: vua Lê quá ít quân, mỗi trận đánh đều tùy thuộc vào dũng lược của người tướng.

_các vơ tướng của vua Lê giỏi lược thao : nhà vua đă huấn luyện nhiều trước khi khởi nghĩa, lại thêm mỗi trận đánh nhà vua đều có giảng binh pháp cho các tướng.

 

 

VI) T́nh nghĩa của Thái Tổ

 

Đại Việt Sử Kư Toàn Thư :

{{ [1449] Mùa hạ, tháng 4, khôi phục tước Tự Hiệu hầu và chức. Nhập nội thị trung cho Thái tử thiếu bảo Lê Lễ. Hôm ấy, Lễ chết.

Lễ suốt đời làm gia thần cho Thái Tổ, rất được tin dùng, sớm tối hầu chầu, không lúc nào rời bên cạnh, dốc ḷng trung trinh, có sức hơn người. Khi Thái Tổ khởi nghĩa, vợ cả vợ lẽ bị hoạn nạn mà vua phá ṿng vây, thoát khỏi nguy hiểm, phần nhiều là công của Lễ.

Thái Tổ thường khen ông và từng nói: "Nếu dồn mọi công lao lại th́ ngôi tể tướng chẳng ngươi c̣n ai? Trẫm có tiếc ǵ với ngươi, chỉ v́ tài của ngươi không xứng mà thôi".

Đến khi sắp băng, khóc bảo Lễ rằng: "Nếu trẫm không c̣n th́ c̣n ai biết khanh nữa, sợ từ đây về sau bị giáng truất mà thôi!". Sau bị Nguyễn Thị Lộ gièm, phải giáng làm Thái tử thiếu bảo, đúng như Thái Tổ đă nói.  }}

 

Tôi rất kinh ngạc và cảm động khi đọc đoạn này. H́nh như đây là lần thứ nh́, mà vua Lê Thái Tổ khóc. Và là lời khóc trăng trối.

Lưu Bị khóc rất nhiều : khóc được vợ, khóc được nước và khi sắp mất khóc trối trăng với Gia Cát Lượng để cho người ta pḥ tá con ḿnh.

Vua Thái Tổ  nhà Lê khóc ít hơn nhiều, mà lời khóc trăng trối không khóc v́ cơ nghiệp nhà Lê, không khóc v́ lợi. Vua Thái Tổ khóc v́ sợ gia thần trung thành của ḿnh sẽ bị bạc đăi. Thật là chuyện cổ kim có một.

 

Nên nhớ rằng bọn gian hùng làm chánh trị ngày xưa :

_coi tướng sĩ như đồ dùng, hết việc th́ giết (‘điểu tận cung tàn’)

_nhất là coi gia nhân như giẻ rách (gia nhân mà có trung thành th́ họ coi đó là việc dĩ nhiên)

Vua Thái Tổ th́ không thế. V́ nhà vua là bậc đại anh hùng.

 

Đoạn văn Đại Việt Sử Kư Toàn Thư ở trên nói lên được t́nh nghĩa của Thái Tổ . Lê Lễ xuất thân là gia nhân mà được Vua Thái Tổ coi trọng, xem như người thân thích nhất. Rơ ràng là vị vua này trọng nghĩa khinh tài, khinh giai cấp.

 

Vua Thái Tổ liệu việc rất đúng. Lê Lễ quả bị bạc đăi .Cũng đáng ngạc nhiên là người ta chẳng nể lời Vua Thái Tổ .

Đối với các tướng khác, t́nh nghĩa của Thái Tổ cũng rất đậm đà. Chẳng phải vô cớ mà người xưa gọi nghĩa quân Lam Sơn là "quân cha con".

 

T́nh nghĩa của Thái Tổ rất đậm đà. Nhà vua tranh đấu gian khổ, lo nghĩ nhiều chuyện, lao tâm quá độ. Nên mới 49 tuổi đă băng.

Sẽ có bài viết khác , nói về đức độ của vua Lê.

 

 

VII) Lê Lễ hơn Thái Tổ 17 tuổi

 

Đại Việt Sử Kư Toàn Thư :

{{ [1449] Mùa . . .   Đến đây, ốm nặng, được khôi phục chức cũ. Ngày mồng 4 th́ chết, thọ 82 tuổi. Được truy tặng Hương hầu, tên thụy là Trung Tiết.  }}

 

Từ đoạn văn trên, ta có thể tính ngay được rằng ông Lê Lễ sinh năm 1368 ; ông Lê Lễ hơn Thái Tổ 17 tuổi.

Ta có thể đoán rằng ông Lê Lễ được giữ nhiêm vụ chăm sóc vua Lê, khi ngài c̣n thơ ấu, c̣n tài năng của ông th́ được ông Lê Học, người anh trưởng của vua huấn luyện !

 

Đây là một yếu tố để phân biệt hai ông Lễ :

_Danh tướng Đinh Lễ là cháu gọi Thái Tổ bằng cậu . Đinh Lễ kém vua Lê khoảng 10 tuổi.

_Danh tướng Lê Lễ là gia thần, hơn Thái Tổ 17 tuổi.

 

 

VIII) Huấn luyện gia đinh thành đại tướng

 

Việc lập nên một triều đại không phải một ngày một buổi, không phải như một số truyền thuyết dởm về vua Lê.

Nhà Lê khởi đầu không có đất, không quân tướng, nên phải huấn luyện gia đinh thành đại tướng, thành quân sĩ . Việc này được thực hiện, bởi ít nhất hai đời, hai anh em :

1)Ông Lê Học, người anh trưởng của vua

2) Vua Lê

Đặc biệt là chính nhà vua được đào tạo bởi người anh cả của ḿnh. Nhà họ Lê nhiều đời làm phụ đạo nên thu thập được nhiều sở trường : vơ nghệ, kinh luân, binh pháp và ngay cả văn chương (Thái Tổ cũng có kiến thức lớn về văn học, chớ chẳng phải dốt như Lưu Bang [ Lưu Bang khi thành công tuyên bố : ‘Trẫm ngồi trên ḿnh ngựa mà được thiên hạ, can chi phải học thi thư ?’]

( Sau khi lên ngôi, Thái Tổ thường nói rằng nhà vua lập nên sự nghiệp hoàn toàn nhờ vào công lao giáo dục của người anh cả của ḿnh).

 

Ông Lê Học, người anh trưởng của vua , có lẽ hơn vua đến khoảng 20 tuổi. Ta có thể đoán được như vậy, v́ :

_vua là con út

_Lê Thạch , con Ông Lê Học, có dự hội hội thề Lũng Nhai năm 1416, nên ta có thể đoán rằng ông hơn Đinh Lễ vài tuổi mà Đinh Lễ chỉ kém vua Lê khoảng 10 tuổi. Tức là, vào khoảng năm 1390, Ông Lê Học đă hơn 20 tuổi.

_vào năm 1410, Thái Tổ đă là phụ đạo ở Lam Sơn, tức là Ông Lê Học đă mất trước đó (Ông Lê Học là phụ đạo và truyền chức này cho ông em út thay v́ cho con ḿnh).

_sách sử nói rằng Ông Lê Học không được thọ, nhưng có đủ thời gian dạy dỗ Thái Tổ. Vậy, nếu Ông Lê Học sinh năm 1365 và mất trước năm 1410 th́ có đến hơn 20 năm dạy dỗ vua và chỉ sống khoảng hơn 40 tuổi.

 

Ông Lê Học là người đào tạo vua và  ông Lê Lễ cùng với một số gia đinh khác.

Sau đó, chính vua Lê tiếp tục việc Ông Lê Học.

 

Vua và Ông Lê Học thật là cao siêu : Huấn luyện gia đinh thành đại tướng

( ông Lê Lễ không phải là gia đinh duy nhất thành đại tướng)

 

Ta có thể nói rằng Ông Lê Học đă có một qui mô rộng lớn : huấn luyện ông em, gia đinh và biết rằng em ḿnh có thể làm nên việc lớn nên trao cho em út quyền thừa kế !

 

Ông Lê Học đă thấy xa và đă qui mô sự thành lập triều Lê vậy.

 

*

*

* Lê Anh Chí *.

_____________

 

 

Sách tham khảo

       Đại Việt Sử Kư Toàn Thư, Sử quan đời Trần và Lê

       Đại Việt Thông Sử, Lê Quí Đôn

       Lam Sơn Thực Lục, Nguyễn Trăi viết theo lời kể của vua Lê Thái Tổ

       Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, sử quan triều Nguyễn

       Hoàng Lê nhất thống chí , Ngô gia văn phái

       Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú

       Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim

 

       Các nhà khoa bảng Việt nam, chủ biên Ngô Đức Thọ

 

       Đông Châu Liệt Quốc

       Hán Sở Tranh Hùng

       Sử Kư , Tư Mă Thiên

       Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa, La Quán Trung, dịch giả Tử Vi Lang

 

       Thơ văn Lư Trần, Ủy ban khoa học xă hội Việt nam

       Việt Nam Văn Học Sử Yếu, Dương Quảng Hàm

 

 

Trang Nhà   Lê Anh Chí

-------------------------------------

* Trang Chính * Văn Học * Thơ *

-------------------------------------

* Bài mới Trang LêAnhChí * Bài mới Kiến Tánh *

----------------------------------------------------

* Nối kết Phật Pháp * Lê Gia * Nối kết Văn Học *

----------------------------------------------------